1. 1. 17 Ağustos ve 12 Kasım 1999 tarihlerinde meydana gelen depremler, depreme hazırlıksız yakalanıldığında can ve mal kayıplarının ne kadar büyük boyutlara ulaşacağını çok acı bir biçimde göstermiştir. İstanbul yakın gelecekte ciddi bir deprem tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bilim adamları önümüzdeki 30 yıl içerisinde depremin gerçekleşme olasılığının %65 civarında bulunduğunu ifade etmektedirler. Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü Raporu'nda ise olası 7.5 büyüklüğünde bir depremde çok katlı, orta yükseklikte betonarme binalardan tekrar kullanılamayacak derecede hasar görecek yapılar ile can kayıplarına ilişkin tahmini oranlar şu şekilde verilmiştir:




Muhtemel depremde ayrıca,

bir çok alt ve üst geçit ile viyadüklerin hasar göreceği,

E-5 ve TEM otoyollarının ulaşıma kapanacağı,

doğal gaz şebekesinde meydana gelecek hasarların bir "Erken Uyarı" sistemi ile basınç düşürülmediği takdirde büyük patlamalara ve yangınlara yol açabileceği,
deprem açısından riski yüksek bir bölgede kurulmuş bulunan Ambarlı Termik Santrali'nin hasar görerek devre dışı kalacağı, bu nedenle İstanbul'da senaryo depremi sonrasında uzun süre elektrik kesintisi olacağı tahmin edilmektedir.

1. 2. Mevcut yapı stokunun yarısından fazlası ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapılardan oluşan , çoğunun kaydının bulunmaması nedeniyle sağlıklı bir istatistik ve tespit yapma imkanı da olmayan İstanbul'da yaklaşık 1 200 000 özel ve 10 000 in üzerinde kamu binası bulunmaktadır.



1. 3. Sadece İstanbul'da değil, afete maruz kalması muhtemel tüm illerde, afetle ilgili görevleri yapmak üzere iki tür yapı oluşturulmuştur. Bunlardan biri İl Acil Yardım Teşkilatı, diğeri İl Kriz Merkezidir. İl Kriz Merkezi, doğal afetlerin kriz haline dönüşmesi halinde kriz yaratan olayların önlenmesi için gerekli tedbirleri almak ve uygulamakla görevlidir. İl Acil Yardım Teşkilatı; İl Kurtarma ve Yardım Komitesi ile Acil Yardım Hizmet Gruplarından oluşmaktadır. İl Kurtarma ve Yardım Komitesinin görevi ise; afet öncesi il ve ilçe acil yardım planlarının yapılmasını ve uygulanmasını sağlamak, yardım prensiplerini belirlemek, ihtiyaçları temin etmek, hizmet grupları ve görevli kuruluşların koordinasyonunu sağlamaktır. Komitenin sekreterya görevini Bayındırlık ve İskan İl Müdürlüklerinde kurulan afet büroları yürütmektedir. (Tablo 1'de İl Acil Yardım Teşkilatının organizasyon şeması gösterilmiştir.)

1. 4. Bu örgütsel yapılarla İstanbul'da depreme karşı yeterli bir hazırlık yapılamayacağını tespit eden İstanbul Valiliği, kendi inisiyatifi ile 1.1.2000 tarihinde Afet Yönetim Merkezi adı altında yeni bir örgütsel yapı oluşturmuştur. (Tablo 2'de Afet Yönetim Merkezi'nin organizasyon şeması ve kurulların görevleri gösterilmiştir.)

1. 5. Kurullar dışında, geçici olarak görevlendirilen personel ile faaliyet gösteren Afet Yönetim Merkezi, İl Acil Kurtarma ve Yardım Komitesinin yapacağı görevleri tamamlayıcı ve geliştirici bir rol üstlenmiş, aynı zamanda kriz anında İl Kriz Merkezine dönüşebilecek şekilde örgütlenmiştir. Afet Yönetim Merkezi bunlara ilaveten deprem zararlarını azaltacak her türlü faaliyetin koordinasyonunu da üstlenmiştir. Bu bağlamda Erken Uyarı ve Acil Müdahale Sistemi Projesi ile Afet Bilgi Sisteminin geliştirilmesi, Afet Derneğinin ve Afet FM'in kurulması Afet Yönetim Merkezinin çalışmaları ile gerçekleşmiştir.

1. 6. Tablo 1'de görülen Acil Yardım Hizmet Gruplarında ilgili birimleriyle görev yapan İstanbul Büyükşehir Belediyesi de, afet hallerinde kendi bünyesinde yürüteceği kurtarma, müdahale, sosyal hizmet ve diğer faaliyetlerin koordinasyonunu sağlamak amacıyla "Afet Koordinasyon Merkezi" (AKOM) adı altında ayrı bir yapı oluşturmuştur. Bu Merkez, muhtemel bir afet halinde, İl Kriz Merkezi ile de koordinasyon sağlayarak Büyükşehir Belediyesinin tüm birimleri ve bağlı kuruluşları arasında iletişim ve işbirliğini sağlamayı hedeflemektedir. Büyükşehir Belediyesi ayrıca, depreme hazırlık faaliyetleri kapsamında afet müdahale merkezleri kurmuş, yer hareketlerini izleyen çeşitli projeler ile deprem sensörü projesini geliştirmiş, İstanbul Büyükşehir Belediyesi İlk Yardım Gönüllüleri Projesi adı altında ilkyardım gönüllüleri yetiştirmek amacıyla eğitim seminerleri düzenlemeye başlamış ve muhtemel depremle ilgili "Acil Ulaşım ve Eylem Planı"nı hazırlamıştır.

1. 7. Depremde can ve mal kaybına yol açan en önemli olay, yapıların hasar görmesidir. Bu itibarla deprem zararlarını azaltacak önlemlerin başta geleni yapıların sağlam zeminlerde ve depreme dayanıklı inşa edilmesidir. Yapıların sağlam zeminlerde inşa edilmesi imar planlarının ve bu planların dayandığı zemin etütlerinin sağlıklı yapılmasına bağlıdır. Arazinin kullanılış biçimini belirleyen imar planlarını yapma yetkisi, büyükşehir ve ilçe belediyeleri ile Bayındırlık ve İskan Bakanlığına verilmiştir. Büyükşehir nazım imar planlarını yapma yetkisi büyükşehir belediyelerine aittir. İlçe belediyeleri nazım imar planlarına uygun olarak uygulama imar planlarını hazırlar ve bu planlar büyükşehir belediyelerince onaylandıktan sonra uygulanabilir. Diğer taraftan 3194 sayılı İmar Kanununun 9 uncu maddesiyle gerekli görülen hallerde imar planı yapma yetkisi Bayındırlık ve İskan Bakanlığına verilmiştir.

1. 8. İstanbul Büyükşehir Belediyesi, ilçe bazında 1/5000 ölçekli nazım imar planı çalışmalarını sürdürmektedir. Bu planlara esas teşkil edecek jeolojik ve yerleşime uygunluk haritaları Zemin ve Deprem İnceleme Müdürlüğünce hazırlanmakta olup bu çalışmalar 2 ilçe dışında tamamlanmıştır. Aralık 2000 tarihi itibariyle, Avrupa yakasına ilişkin 4 nazım imar planı tamamlanmış Büyükşehir Belediye Meclisince onaylanarak ilgili ilçe belediyelerine gönderilmiştir. 29 adet plan üzerinde çalışmalar devam etmektedir. Anadolu yakasında ise 7 adet nazım imar planı Belediye Meclisince onaylanarak ilçe belediyelerine gönderilmiş, 6 plan onay için meclise sunulmuştur. 7 planla ilgili çalışmalar sürdürülmektedir. Nazım imar planlarına uygun olarak 1/1000 ölçekli uygulama imar planları yapmak durumunda olan ilçe belediyeleri bu planlara esas olacak zemin etütlerini özel kuruluşlara veya üniversitelere ihale yoluyla yaptırmaktadırlar. Büyükşehir Belediyesi Zemin ve Deprem İnceleme Müdürlüğü hazırladığı zemin etütlerini ilçe belediyelerinden gelen sonuçlarla karşılaştırarak uygunluğunu sağlamaktadır.

1 .9. Depreme dayanıklı bina inşaatı, imar uygulamalarının sağlıklı yürütülmesi ile de yakından ilgilidir. Proje tasdiki, yapı ruhsatı ve yapı kullanma izni verilmesi, ruhsatsız ve ruhsata aykırı yapıların tespiti ve bunlar hakkında gerekli işlemlerin yapılması olarak açıklanabilen imar uygulamaları ilçe belediyelerince yapılmaktadır. İlçe belediyeleri bu faaliyetlerini imar müdürlüklerinde görevli teknik elemanlarıyla yürütmektedir. İlçe belediyelerinin imar uygulamaları İstanbul Büyükşehir Belediyesi Planlama ve İmar Dairesi Başkanlığına bağlı İmar Müdürlüğünce denetlenmektedir. İlçe belediyeleri verdikleri ruhsat ve eklerinden birer sureti Büyükşehir Belediye Başkanlığına göndermekle yükümlüdür.

1.10. 3194 sayılı İmar Kanunu, yapıların ruhsat ve eklerine uygun yapılmasını sağlamak amacıyla teknik uygulama sorumluluğu sistemini getirmiştir. Bu sistemin yeterince iyi işlemediği görüldüğünden, yapılarda can ve mal güvenliğini teminen, imar planına, fen, sanat ve sağlık kurallarına, standartlara uygun, kaliteli yapı yapılması için proje ve yapı denetimini sağlamak ve denetime ilişkin usul ve esasları düzenlemek amacıyla 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun çıkarılmış ve yapı denetim kuruluşları oluşturulmuştur.

İncelemenin kapsamı ve metodoloji

1.11. Bu çalışmada, muhtemel İstanbul depremin zararlarını azaltmaya yönelik faaliyetlerin nasıl planlandığı ve yürütüldüğü, planların ve yapılan işlerin deprem zararlarını azaltmada ne kadar etkili ve yeterli olabileceği, sorunlar ele alınır ve çözülürken risklerin ve önceliklerin dikkate alınıp alınmadığı, yapıların depreme dayanıklı yapılmasının sağlanması amacıyla Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin imar planlama ve uygulama çalışmalarının yeterliliği ve aksayan yönleri ile konuyla ilgili mevzuat değerlendirilmiştir.

1.12. "İstanbul depreme ne kadar iyi hazırlanıyor?" sorusuna iki bölümde yanıt aranmıştır. İlk bölümde;

İstanbul'u depreme hazırlamakla görevli olan kurumsal yapılanmanın yeterli olup olmadığı, bu yapının görev, yetki, koordinasyon ve işbirliği açısından ihtiyaçları tam olarak karşılamaya elverişli olup olmadığı,

depreme hazırlık faaliyetlerinin etkili bir şekilde planlanıp planlanmadığı, faaliyetler planlanır ve yürütülürken uygulamaların izlenip, istenilen sonuçlara ulaşıldığının değerlendirilip değerlendirilmediği, elde edilen sonuçların güvenilir bir şekilde raporlanıp raporlanmadığı ve nihayet bütün bunları başarı ile yapabilmek için afet yönetim bilgi sistemine sahip olunup olunmadığı,

Acil Yardım Hizmet Gruplarının planlarının ne kadar iyi hazırlandığı,

depremlerde can ve mal kaybını artıran en önemli unsur olan yangınlar konusunda yürütülen çalışmaların ihtiyaçlara uygun olup olmadığı değerlendirilmiştir.
İkinci bölümde ise,

İstanbul Büyükşehir Belediyesi ile ilçe belediyelerinin imar planlama ve uygulama faaliyetlerinin nasıl yürütüldüğü,

bu faaliyetlerde aksayan yönlerin neler olduğu,

yapıların depreme dayanıklı yapılması için alınan önlemlerin ve mevzuatın ne ölçüde yeterli olduğu,

mevcut yapıların güçlendirilmesi için neler yapıldığı ve yapılması gerektiği araştırılmıştır.

1.13. Çalışmanın ilk bölümü ile ilgili değerlendirmeler yapabilmek için, İstanbul Valiliği bünyesinde kurulan ve bir vali yardımcısının yönetiminde faaliyet gösteren Afet Yönetim Merkezi'nin ve itfaiye teşkilatının çalışmaları incelenmiştir. Denetim ekibindeki denetçiler ön çalışma ve tam çalışma sırasında Afet Yönetim Merkezinin çalışmalarını yerinde incelemişlerdir. Böylelikle, Afet Yönetim Merkezinin çalışmaları ile il acil yardım planı tüm dosya ve dokümanları ile birlikte incelenmiş, Afet Yönetim Merkezi'nin yetkilileri, hizmet gruplarının yönetici ve görevlileri ile acil yardım planlarında görev alan kişilerle yüz yüze görüşülmüştür. Çok sayıda hizmet grubu olduğundan hizmet gruplarının tümü değil muhtemel depremde riskleri azaltmakta temel rolü olabilecek olan hizmet grupları seçilmiş ve bunların hazırlıkları incelenmiştir. Seçilen acil yardım hizmet grupları şunlardır: Ulaşım, haberleşme, kurtarma ve yıkıntıları kaldırma, ilk yardım ve sağlık hizmet grupları.

1.14. Çalışmanın ikinci bölümü ile ilgili değerlendirmeler yapabilmek için; İstanbul Büyükşehir Belediyesinin ve ilçe belediyelerinin imar planlama ve uygulama faaliyetleri ile yapıların güçlendirilmesi çalışmaları incelenmiştir. Tüm ilçe belediyelerinde inceleme yapmak yerine geneli temsil edebilecek sayıda ilçe belediyesi örnek olarak seçilmiştir. Bu nedenle inceleme kapsamına, birinci derecede deprem bölgesinde bulunan Avcılar, Bakırköy ve Maltepe Belediyeleri ile ikinci derecede deprem bölgesinde bulunan Bağcılar Belediyesi alınmıştır. Bu belediyelerin imar planlama ve uygulama faaliyetleri yerinde incelenmiş, imar planları ve zemin raporları üzerinde çalışılmış ve bu işlerle ilgili kilit personelin tümüyle görüşülmüştür. Çalışmalar sırasında özellikle uygulamadaki problemler ve sorunlar tespit edilmeye çalışılmıştır.

1.15. İzlediğimiz metodoloji gereği, hem denetim kriterleri oluşturma hem de denetim bulguları elde etme aşamasında, deprem risklerini azaltma konusundaki katkıları bilenen bilim adamlarının önemli bir bölümüyle, konuyla ilgili meslek odalarının başkanlarıyla, AKUT ve benzeri sivil toplum örgütlerinin temsilcileriyle görüşmeler yapılmıştır.