3. 1. Raporun bu bölümünde, arazi kullanımının nasıl planlandığı, yapı ruhsat işlemleri ve denetimlerinin ne şekilde yürütüldüğü ve mevcut binaların güçlendirilmesi konusunda neler yapıldığı incelenmiştir.

3. 2. Uzmanlar, Ülkemizde depremi felakete dönüştüren temel nedenleri şu şekilde sıralamaktadırlar:

Yapılaşmada plansız ya da bilime aykırı imar planlarıyla yanlış yer seçimleri,

kaçak, projesiz ve yasa dışı yapılaşma,

ruhsatlı ancak denetimsiz yapılaşma,

bu aykırılıkları önlemede yasal yaptırım eksikliği.

İmar planlama çalışmaları

3. 3. İstanbul'un neresinin, nasıl ve hangi yoğunlukta yapılaşacağını planlayan 1995 yılına ait 1/50 000 ölçekli son metropoliten nazım plan, Büyükşehir Belediyesinin bu ölçekte plan hazırlama yetkisinin İmar Kanununda tanımlanmadığı gerekçesiyle Danıştay tarafından durdurulmuştur. 1980 yılında Bayındırlık Bakanlığınca onaylanan ve tüm il sınırlarını içine alan yine 1/50 000 ölçekli metropoliten nazım planı ise özellikle 1985 yılı imar affından sonra ıslah imar planı denilen üst plandan bağımsız yapılaşma kararları sonucunda fiilen ortadan kalkmıştır. 1980 yılından bu yana, İstanbul'un imara sakıncalı bir çok bölgesi de kaçak yapılaşmaya paralel olarak mevzii plan kararlarıyla yoğun yerleşme alanı haline getirilmiştir.

3. 4. Fay hatları ve deprem bölgelerini gösteren haritaların, kentin bu risklere göre nasıl yapılaşacağına dair yol gösterici bir işlev üstlenebilmeleri için öncelikle planlama aşamasında dikkate alınması bilimsel bir zorunluluktur.

3. 5. 1960'lı yıllarda kurulan İstanbul Nazım Plan Bürosunun yaklaşık 15 yıl süren kapsamlı bir çalışmayla ürettiği 1/50 000 ölçekli nazım planda kentin hangi bölgelerinde deprem riski nedeniyle yapı sınırlaması getirileceği açıkça belirlenmişti. Örneğin 17 Ağustos 1999 depreminde en fazla hasar gören Avcılar ilçesi bu planda düşük yoğunluklu az katlı yerleşim alanı şeklinde gösterilmişti.

3. 6. Bayındırlık ve İskan Bakanlığının 15 Ekim 1999 tarih ve 10 numaralı Genelgesi ile jeolojik etüt raporları olmaksızın yapılmış imar planlarının iptal edilerek bu raporlar hazırlandıktan sonra yeniden imar planları yapılması istenmiştir. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Zemin ve Deprem İnceleme Müdürlüğü, nazım imar planlarına altlık teşkil edecek jeolojik zemin etütleri çalışmalarının büyük bir kısmını tamamlamıştır. Tamamlanan çalışmalar üzerinde yaptığımız incelemede; yerleşime uygun olmadığı belirlenen bölgelerde önceden inşa edilmiş ruhsatlı ve ruhsatsız yapıların bulunduğu görülmüştür. Bu tür yapılar için ne tür önlemler alınacağı henüz belli değildir. Alınacak önlemlerin risk analizi ve mikrobölgeleme çalışmaları tamamlandıktan sonra belirlenecek olması bu belirsizliğin bir süre daha devam edeceğini göstermektedir.

3. 7. Zemin etütleri tamamlandıktan sonra nazım imar planları hazırlanmakta, Büyükşehir Belediye Meclisince onaylandıktan sonra, uygulama imar planlarına esas olmak üzere ilçe belediyelerine gönderilmektedir. Büyükşehir Belediyesince ilçe bazında yürütülen 1/5000 ölçekli nazım imar planı çalışmaları henüz tamamlanmamıştır.

3. 8. İlçe belediyeleri, hazırlayacakları uygulama imar planları için ayrıntılı zemin etütlerini imkanları ölçüsünde özel kuruluş ve üniversitelere ihale yoluyla yaptırmaktadırlar. İnceleme yapılan ilçe belediyelerinin zemin etütlerinin henüz sonuçlandırılamadığı tespit edilmiştir. İlçe belediyelerindeki gelişmeler özetle aşağıdaki gibidir:

Avcılar İlçe Belediyesinde zemin etüdü işi özel şirketlere ihale edilmiş, ancak mali imkansızlıklar nedeniyle işi üstlenen firmalara süre uzatımı verilmiştir.

Bağcılar İlçe Belediyesinde zemin etüdü çalışması tamamlanmış olup sonuçlar onay için Afet İşleri Genel Müdürlüğü'ne gönderilmiştir.

Bakırköy İlçe Belediyesi zemin etütlerini iki kısım halinde İstanbul Teknik Üniversitesi Geliştirme Vakfı ile İstanbul Üniversitesi Araştırma ve Yardım Vakfı'na ihale etmiş olup ilk kısım çalışma 19.7.2000 tarihinde tamamlanmıştır. İlçenin tamamı yerleşim alanı olduğundan, zemin, yapı etkileşimine bağlı risk analizi yapılarak binaların proje temel sistemlerinin, zemin, yapı uyumunun incelenmesi ve yapı envanteri çıkarılması kararlaştırılmıştır. Bu amaçla "Bakırköy İlçesi Yerleşim Alanlarının Zemin Yapı Etkileşimine Bağlı Risk Analizi Araştırması" işi İstanbul Üniversitesi Araştırma ve Yardım Vakfına ihale edilmiştir.

Maltepe İlçe Belediyesinde zemin etüdü işi ihale aşamasındadır.