3. 9. İmar uygulamaları; ilçe belediyelerince yürütülen projelerin tasdik edilmesi, yapı ruhsatı ve yapı kullanma izni verilmesi, ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapıların tespiti ve bunlar hakkında gereken işlemlerin yapılması ile yapı kontrol faaliyetlerini kapsamaktadır. Büyükşehir Belediyesi'nin de bu faaliyetleri kontrol etme yetkisi vardır.

3.10. 17 Ağustos depreminde İstanbul'un en fazla hasar gören ilçesi olan Avcılar'da, gerek deprem anında gerekse ağır hasar görmesi nedeniyle sonradan yıkılan toplam 52 binanın imar durumu şöyledir:

23'ü ruhsatlı ve kullanma izinli,

13'ü kullanma izni olmayan,

2'si tamamen kaçak,

14'ü hakkında ise ruhsat ve eklerine aykırılık nedeniyle yapı tatil tutanağı düzenlenmiştir.

3.11. Görülmektedir ki depremde sadece ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapılar değil projesi onaylanmış, ruhsatlı ve kullanma izni alınmış yapılar da zarar görmüştür. Bu sonuçlar ilçe belediyelerinin imar uygulamalarında bir kısım aksaklıklar olduğunu göstermektedir.

3.12. Örnek olarak seçilen Avcılar, Bağcılar, Bakırköy ve Maltepe İlçe Belediyelerinde yapılan inceleme ve görüşmeler sonunda çalışanların iş yükünün fazla olduğu ve personele, ihtiyaçları olan yeterli eğitimin verilemediği tespit edilmiştir. Örneğin proje ruhsat bölümünde 3 mühendis, 1 mimar ve 2 teknisyenin görev yaptığı Bağcılar İlçe Belediyesi'nde 1998-2000 yılları arasında 1844 proje incelenmiş ve inşaat ruhsatı verilmiştir. Öte yandan yapılan görüşmelerde proje incelemesi yapan teknik elemanların "Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik" açısından bilgilendirilmeye ve mesleki eğitime ihtiyaç duydukları, özellikle proje statiği konusunda yetersiz oldukları ifade edilmiştir.

3.13. İstanbul'da mevcut yapı stokunun yarısından fazlasının ruhsatsız ve ruhsata aykırı yapılardan oluşması yapı denetimlerinin yeterli olmadığını göstermektedir. Belediyeler bu tür yapıları engelliyebilecek imkanlara sahip değillerdir.

3.14. İlçe belediyeleri, yapıların ruhsatlı olup olmadığını, ruhsatlı olanların ise ruhsat ve eklerine uygun inşa edilip edilmediğini mıntıka denetimi denilen, yapıların yerinde görülmesi yoluyla kontrol etmektedirler. Büyükşehir Belediyesi ise 27 ilçede hem mıntıka denetimi yapmakta hem de ilçe belediyelerinden gelen proje ve ruhsatları incelemektedir. Bu görevlerin etkili bir şekilde yürütülebilmesi için yeterli sayıda personel ve araca sahip olup olmadıkları konusu gerek Büyükşehir Belediyesi gerekse örnek seçilen ilçe belediyelerinde incelenmiştir. Yapılan görüşmeler sonucunda genelde personel ve araç sayılarının yetersiz olduğu tespit edilmiştir. Söz konusu faaliyetler;

Maltepe İlçe Belediyesinde 11 teknik elaman, 2 araç,

Bağcılar İlçe Belediyesinde 12 teknik eleman, 5 araç,

Avcılar İlçe Belediyesinde 6 teknik eleman, 2 araç,

Büyükşehir Belediyesinde 40 teknik eleman, 5 araç ile yürütülmektedir.

3.15. İlçe belediyelerince yapılan denetimler sonucunda ruhsat alınmadan yapıya başlandığı veya ruhsat ve eklerine aykırı olarak yapıldığı tespit edilen yapılar, 3194 sayılı İmar Kanununun 32 nci maddesi uyarınca mühürlenerek durdurulmaktadır. Yapı sahibinin en çok bir ay içerisinde ruhsat almaması ya da yapıyı ruhsata uygun hale getirmemesi durumunda yapının encümen kararı üzerine yıktırılması gerekmektedir. Ancak denetlenen belediyelerde yıkım işini yapabilecek ekipler bulunmamaktadır. Diğer taraftan yapının durdurulmasından belediye encümenince alınan yıkım kararının yapı sahibine tebliğine kadar iki aya yakın süre geçmekte bu süre içerisinde yapı sahibi yapıyı tamamlamakta ve içerisinde yaşam başlamakta, tahliye ve yıkım işleri güçleşmektedir. Denetlenen ilçe belediyelerinde 1998-2000 y
ıllarında ruhsatsız başlanan veya ruhsat ve eklerine aykırı yapıldığı tespit edilen yapılarla ilgili işlemler aşağıda gösterilmiştir.

3.16. 3194 sayılı Kanunun 31 inci maddesinde yer alan "kullanma izni verilmeyen ve alınmayan yapılar elektrik, su ve kanalizasyon hizmetlerinden ve tesislerinden faydalandırılmazlar" hükmü uygulanmamaktadır. Bu tür yapılar söz konusu hizmetlerden yararlandırıldıklarından yapı kullanma izni alınmasının anlamı kalmamakta ve belediyelerin bu aşamadaki denetimlerinden de kaçınılmaktadır.

3.17. Yapıların ruhsatlarına uygun bir şekilde tamamlanması amacıyla 3194 sayılı Kanun ile getirilen fenni mesuliyet sisteminin beklenen yararı sağlamaması üzerine bu sistemin aksayan yönlerinin giderilmesi yerine, can ve mal güvenliğini teminen imar planına, fen, sanat ve sağlık kurallarına, standartlara uygun kaliteli yapı yapılması için proje ve yapı denetimine ilişkin usul ve esasları düzenlemek amacıyla 29.6.2001 tarih ve 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun çıkarılmış ve yapı denetim kuruluşları oluşturulmuştur.

3.18. Oluşturulan yapı denetim kuruluşların ne derece etkin olacağı henüz belli olmamakla beraber deprem zarar riskini azaltmada yetersiz kalacağı düşünülmektedir. Şöyle ki;

Yapı denetim kuruluşlarının faaliyet alanı, ruhsatlı yapıların denetimiyle sınırlıdır. Bu kuruluşların denetimi inşaat ruhsatı alınarak yapımına başlanan yapıların ruhsatlarına uygun şekilde tamamlanması amacına yöneliktir. Oysa yukarıda da belirtildiği gibi İstanbul'daki yapıların büyük bir kısmı ruhsatsız durumdadır. Bu nedenle 4708 sayılı Kanunla getirilen düzenlemeler deprem zararını azaltmada tek başına yeterli olmayacaktır.

Ruhsatsız ve ruhsata aykırı yapıları önleme görevi belediyelere ait olduğundan belediyelerin bu alandaki yetki ve imkanları artırılmadan ve 3194 sayılı Kanunun çeşitli nedenlerle işlemeyen hükümlerine işlerlik kazandırılmadan Yapı Denetimi Hakkında Kanunun beklenen etkileri sağlayamayacağı açıktır.

3.19. İnşaatlarda çalıştırılan işçi, usta ve kalfalara herhangi bir eğitim verilmemektedir. Yapı kalitesini ve güvenliğini sağlamak için gerekli olduğu uzmanlarca ifade edilen bu tür bir çalışmanın yalnızca Bağcılar Belediyesi tarafından yapıldığı tespit edilmiştir. Bu yöndeki eğitim faaliyetlerinin yaygın ve sistemli bir hale getirilmesi gerekmektedir.